Spis treści
1. Cel i zakres stosowania 2. Powołania normatywne 3. Ocena istotności 4. Pięć kryteriów TRACE 5. Zastosowanie 6. Wdrożenie01
Cel i zakres stosowania
Niniejszy dokument określa pięć kryteriów walidacji wymagań dotyczących danych stosowanych w deklaracjach środowiskowych wyrobów budowlanych. Kryteria TRACE stanowią narzędzie walidacji, które powinien być zastosowane do każdego wymagania dotyczącego danych przed jego włączeniem do uzupełniających reguł kategorii produktów (c-PCR), procedur certyfikacji (PR), list sprawdzających audytora lub formularzy programowych Programu EPD Polska.
Dokument ma zastosowanie do:
- Wszystkich uzupełniających reguł kategorii produktów (c-PCR) wydanych w ramach Programu EPD Polska
- Wszystkich procedur certyfikacji i ścieżek audytowych w systemie AVS 3+ (Rozporządzenie (UE) 2024/3110)
- Wszystkich wymagań dotyczących danych wejściowych do obliczeń LCA dla wyrobów budowlanych
- Kryteriów weryfikacji oświadczeń środowiskowych (ECV)
TERMINOLOGIA — WALIDACJA A WERYFIKACJA: Niniejszy dokument stosuje termin walidacja (validation) w rozumieniu EN 17029:2019 i ISO 9000:2015 §3.8.13 — potwierdzenie, poprzez przedstawienie obiektywnego dowodu, że wymagania dotyczące konkretnego zamierzonego zastosowania zostały spełnione. Przedmiotem walidacji TRACE są wymagania zawarte w dokumentach programowych (ocena ich przydatności do zamierzonego zastosowania). Weryfikacja (verification, ISO 9000:2015 §3.8.12) — potwierdzenie, że określone wymagania zostały spełnione — jest przedmiotem odrębnego procesu realizowanego przez audytora wobec danych producenta, zgodnie z procedurą certyfikacji (PR). Walidacja TRACE poprzedza weryfikację audytorską.
Rysunek 1 — Schemat walidacji wymagań dotyczących danych w Programie EPD Polska
02
Powołania normatywne i analogie w innych systemach
2.1 Powołania normatywne
EN 15804:2012+A2:2019, EN 17029:2019, ISO 14025:2006, ISO 14044:2006, ISO 9000:2015 (§3.8.12–13 weryfikacja/walidacja), ISO/IEC Directives Part 2:2021 (§7 czasowniki modalne). Dla powołań datowanych stosuje się wyłącznie wydanie przywołane.
2.2 Umocowanie kryteriów TRACE w uznanych systemach normatywnych
Każde kryterium TRACE ma precedens w normach stosowanych w laboratoriach, systemach zarządzania, bezpieczeństwie informacji i przemyśle regulowanym:
| TRACE | Precedens normatywny | ALCOA++ |
|---|---|---|
| T | ISO/IEC 17025 §7.6 identyfikowalność metrologiczna · ISO 9001 §8.5.2 · ISO 22000 §8.3 · ISO 13485 §7.5.3 | Attributable, Traceable |
| R | ISO/IEC 17025 §7.3 reprezentatywność próbek · ISO 14064-3 §6.2 istotność · ISO 5725-1 odtwarzalność | Accurate, Original |
| A | ISO 9001 §7.5.3 dostępność informacji · ISO/IEC 27001 dostępność (CIA) · ISO 19011 §6.3.3 | Available, Legible |
| C | ISO/IEC 17025 §7.7 porównywalność międzylaboratoryjna · ISO 14025 §6.7.2 porównywalność EPD | Consistent |
| E | ISO 19011 §3.8 dowód z auditu · ISO/IEC 17021-1 §9.4.5 · EN 17029 §7.3 | Complete, Enduring |
| Istotność | ISO 31000 §6.4 proporcjonalność · ISO 14064-3 §6.2 materialność · ISA 320 | — |
03
Ocena istotności (Materiality Assessment)
Przed zastosowaniem kryteriów TRACE do wymagania dotyczącego danych, powinien być przeprowadzona ocena istotności pozycji. Ocena istotności obejmuje dwa elementy:
- Czy ta pozycja ma istotny wpływ na wynik? — jeśli udział pozycji w danym wskaźniku środowiskowym wynosi poniżej progu istotności, dopuszczalna jest uproszczona ścieżka danych (wartość domyślna z c-PCR) bez indywidualnej walidacji TRACE.
- Czy wymagana precyzja jest proporcjonalna do wpływu? — poziom szczegółowości danych, rygor weryfikacji audytorskiej i wymagany poziom w hierarchii danych (EN 15941) powinny być adekwatne do udziału pozycji w wyniku końcowym.
3.1 Progi istotności
| Udział pozycji w wskaźniku | Klasyfikacja | Wymagany poziom danych (EN 15941) | Ścieżka TRACE |
|---|---|---|---|
| ≥ 25% | Pozycja dominująca | Poziom 1 lub 2 (dane pierwotne lub EPD dostawcy) | Pełna walidacja TRACE. Weryfikacja audytorska na miejscu obowiązkowa. Wszystkie pięć testów operacyjnych (T/R/A/C/E) powinny być spełnione. |
| 5–25% | Pozycja istotna | Poziom 1, 2 lub 3 (dane krajowe/regionalne dopuszczalne) | Walidacja TRACE obowiązkowa. Weryfikacja audytorska wyrywkowa (min. 1 dokument źródłowy). Testy T, R, E obowiązkowe; A i C — rekomendowane. |
| 1–5% | Pozycja drugorzędna | Poziom 3 lub 4 (dane europejskie dopuszczalne) | Walidacja TRACE uproszczona — wystarczy spełnienie T i E. Dopuszczalne dane domyślne z c-PCR bez indywidualnej weryfikacji źródła. |
| < 1% | Pozycja pomijalna | Poziom 4 lub 5 (wartość domyślna lub konserwatywna) | Ocena istotności zamknięta — pozycja nie podlega walidacji TRACE. C-PCR powinien podać wartość domyślną. Producent może ją zastosować bez uzasadnienia. |
UWAGA: Progi istotności odnoszą się do typowego udziału pozycji w danym wskaźniku środowiskowym dla danej kategorii produktów, nie do konkretnego producenta. Udział ustala autor c-PCR na podstawie analizy struktury emisji dla danej kategorii wyrobów. Przykłady: dla betonu towarowego — surowiec dominujący (cement) stanowi 75–85% GWP; dla stolarki okiennej — profil aluminiowy/PVC może stanowić 40–70% GWP; dla izolacji termicznej — surowiec bazowy (polistyren, wełna) stanowi 50–80% GWP. Wartości udziałów powinny być podane w każdym c-PCR jako podstawa do klasyfikacji istotności.
3.2 Zasada proporcjonalności
Nakład pracy producenta i audytora powinien być proporcjonalny do wpływu pozycji na wynik końcowy. Oznacza to w praktyce:
| Pozycja (przykłady z różnych kategorii wyrobów) | Typowy udział | Adekwatny nakład producenta | Adekwatny nakład audytora |
|---|---|---|---|
| Surowiec dominujący (np. cement w betonie, profil Al w stolarce, stal w konstrukcji) | 40–85% | EPD dostawcy lub dane średnie krajowe. Weryfikacja typu na dokumentach zakupu. Pełny bilans roczny. | Pełna weryfikacja: faktury, WZ, bilans masowy, przeliczenie wskaźnika. Czas: ~40% audytu. |
| Transport surowców (A2 — wspólne dla wszystkich kategorii) | 3–15% | Adresy dostawców z faktur. Odległości z map lub kalkulatora. | Weryfikacja wyrywkowa: 2–3 dostawców. Czas: ~15% audytu. |
| Surowce drugorzędne (np. kruszywa, okucia, izolacja, wypełniacze) | 3–15% | Typ i ilość z dokumentów zakupu. Wskaźnik domyślny z bazy programu dopuszczalny. | Weryfikacja wyrywkowa lub pominięcie przy niskim ryzyku. Czas: ~10% audytu. |
| Energia zakładu (A3 — elektryczna, cieplna, paliwa) | 2–10% | Faktury za energię. Metoda alokacji udokumentowana. | Weryfikacja faktur + zasadności alokacji. Czas: ~10% audytu. |
| Materiały pomocnicze (np. domieszki, kleje, uszczelniacze, farby) | 1–5% | Ilość z dokumentacji produkcyjnej. Wskaźnik domyślny z bazy programu. | Weryfikacja wyrywkowa lub pominięcie. Czas: ~5% audytu. |
| Pozycje pomijalne (np. woda procesowa, opakowania, czyściwa) | < 1% | Wartość domyślna z c-PCR. Bez indywidualnego zbierania danych. | Brak weryfikacji. Czas: 0%. |
Trójstopniowa struktura walidacji
- Krok 0 — Ocena istotności: Czy pozycja ma ≥ 1% wpływu na wynik? Jeśli nie → wartość domyślna z c-PCR, bez walidacji TRACE.
- Krok 1 — Walidacja TRACE: Czy wymaganie dotyczące tej pozycji spełnia T, R, A, C, E? Jeśli nie → przeformułować, uzupełnić o metodę zastępczą lub usunąć.
- Krok 2 — Proporcjonalność: Czy wymagana precyzja jest adekwatna do udziału? Pozycja dominująca (≥ 25%) → Poziom 1–2, pełna weryfikacja. Pozycja drugorzędna (1–5%) → Poziom 3–4, weryfikacja uproszczona.
PRZYKŁAD ZASTOSOWANIA: Autor c-PCR rozważa wymaganie „producent powinien podać szczegółowy skład chemiczny każdego surowca". Ocena istotności: jeśli surowiec stanowi < 5% wskaźnika — pozycja drugorzędna. Proporcjonalność: skład chemiczny surowca nie wpływa bezpośrednio na wskaźnik środowiskowy (wpływa na właściwości użytkowe wyrobu, nie na emisje). Decyzja: Wymaganie nie spełnia kryterium istotności dla celów deklaracji środowiskowej — nie włączać do c-PCR. Jeśli jest potrzebne z innych powodów (np. opis produktu) — umieścić jako informację dodatkową, nie jako wymaganie dotyczące danych do obliczenia LCA.
04
Pięć zasad TRACE
T
Traceable
Identyfikowalne — dające się prześledzić do dokumentu źródłowego
Każda wartość liczbowa użyta w obliczeniu wskaźników środowiskowych powinien być możliwa do prześledzenia wstecz — od wyniku w opublikowanej deklaracji EPD, przez obliczenie w systemie, dane wejściowe, aż do konkretnego dokumentu w archiwum producenta (faktura, dokument WZ, odczyt licznika, EPD dostawcy).
Test operacyjny: Audytor wskazuje losową wartość w EPD. Producent przedstawia dokument źródłowy w ciągu 15 minut. Jeśli nie — wartość nie spełnia kryterium T.
R
Representative
Reprezentatywne — adekwatne do rzeczywistego wpływu środowiskowego
Dane powinny odzwierciedlać faktyczną produkcję w okresie referencyjnym — nie wartości teoretyczne, nominalne, projektowe ani marketingowe. Reprezentatywność obejmuje trzy wymiary: czasowy (okres minimum 12 miesięcy, nie starszy niż 24 miesiące), technologiczny (odpowiada faktycznie stosowanej technologii, dostawcom i recepturom) oraz geograficzny (odpowiada lokalizacji wytwórni i krajowemu miksowi energetycznemu).
Test operacyjny: GWP obliczony z danych w systemie EPD+ różni się od GWP przeliczonego na podstawie dokumentów źródłowych o nie więcej niż ±5%. Jeśli rozbieżność jest większa — dane nie spełniają kryterium R.
A
Accessible
Dostępne — możliwe do zebrania przez producenta w normalnym trybie działalności
Wymagane dane powinny pochodzić z dokumentów, które producent już posiada lub może uzyskać bez zlecania specjalistycznych badań, pomiarów czy analiz zewnętrznych. Typowe źródła dopuszczalne: faktury zakupu, dokumenty WZ, raporty systemu dozowania, odczyty liczników, karty wagowe, deklaracje dostawców. Jeśli c-PCR wymaga danych, których typowy producent danej kategorii wyrobów nie posiada — c-PCR powinien wskazać dopuszczalną metodę zastępczą (proxy) lub wartość domyślną.
Test operacyjny: Czy osoba odpowiedzialna za dane środowiskowe w zakładzie produkcyjnym jest w stanie zgromadzić wszystkie wymagane dane bez angażowania konsultanta LCA? Jeśli nie — wymaganie nie spełnia kryterium A i powinien zostać uzupełnione o metodę zastępczą.
C
Comparable
Porównywalne — dające się zestawić między producentami, wytwórniami i okresami
Wyniki obliczone na podstawie danych powinny być porównywalne: (a) między różnymi producentami tego samego wyrobu, (b) między różnymi wytwórniami tego samego producenta, (c) między kolejnymi okresami referencyjnymi tego samego producenta. Porównywalność wymaga: tej samej metodologii (EN 15804+A2), tych samych modułów (minimum A1–A3), tej samej jednostki deklarowanej, tych samych reguł alokacji i cut-off, oraz wskazania jednej metody domyślnej tam, gdzie c-PCR dopuszcza warianty.
Test operacyjny: Zamawiający porównuje GWP dwóch wyrobów tej samej kategorii z dwóch różnych EPD. Czy może to zrobić bez dodatkowych obliczeń, założeń ani konsultacji z ekspertem LCA? Jeśli nie — dane nie spełniają kryterium C.
E
Evidence-based
Oparte na dowodach — weryfikowalne przez niezależnego audytora w określonym czasie
Każde wymaganie dotyczące danych powinien mieć zdefiniowany sposób weryfikacji: co audytor sprawdza, z jakim dokumentem porównuje, jaki próg akceptacji stosuje, ile czasu zajmuje weryfikacja. Wymaganie bez zdefiniowanej metody weryfikacji nie spełnia warunków włączenia do dokumentu normatywnego Programu. C-PCR i procedury programu nie powinny zawierać wymagań, których spełnienia audytor nie jest w stanie potwierdzić ani zaprzeczyć na podstawie obiektywnych dowodów.
Test operacyjny: Audytor jest w stanie stwierdzić zgodność lub niezgodność z wymaganiem w ciągu 1 godziny pracy na miejscu w zakładzie produkcyjnym. Jeśli weryfikacja wymaga więcej czasu — wymaganie jest zbyt złożone i powinno zostać uproszczone lub rozłożone na elementy składowe.
05
Zastosowanie TRACE w dokumentach programowych
5.1 Walidacja c-PCR
Każde wymaganie dotyczące danych w c-PCR wydawanym przez Program EPD Polska powinien przejść walidację TRACE przed publikacją. Walidacja polega na sprawdzeniu, czy wymaganie spełnia wszystkie pięć kryteriów. Wynik walidacji dokumentowany jest w formularzu FOR-TRACE-01:
| Wymaganie c-PCR | T | R | A | C | E | Działanie korygujące (jeśli nie spełnia) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Przykład: „Producent powinien podać skład mineralogiczny cementu" | ✓ | ✓ | ✗ | ✓ | ✓ | Nie spełnia A — producent betonu nie posiada składu mineralogicznego cementu dostawcy. Działanie: Zamienić na „typ cementu wg EN 197-1" (dana dostępna z faktury i karty katalogowej) |
| Przykład: „Stosować najwyższy dostępny poziom danych" | ✓ | ✗ | ✓ | ✓ | ✗ | Nie spełnia R (kto ocenia „dostępność"?) ani E (jak audytor weryfikuje?). Działanie: Zdefiniować obowiązek sprawdzenia rejestrów EPD + automatyczną flagę w systemie |
| Przykład: „GWP CEM I ≤ 920 kg CO₂e/t (poLCA v2025.1)" | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | Spełnia TRACE — konkretna wartość, weryfikowalne źródło, dostępna z bazy poLCA, porównywalna, audytor sprawdza wersję bazy |
ZASADA: Wymaganie, które nie spełnia choćby jednego kryterium TRACE, nie powinno zostać włączone do dokumentu programowego w obecnej formie. Musi zostać przeformułowane, uzupełnione o metodę zastępczą lub usunięte. Nie ma wyjątków od tej zasady — nawet jeśli wymaganie pochodzi z europejskiej normy odniesienia (EN 16757, EN 16908 itp.). W takim przypadku c-PCR EPD Polska operacjonalizuje wymaganie normy do poziomu spełniającego TRACE i dokumentuje różnicę w załączniku informacyjnym.
5.2 Walidacja ścieżek audytowych (AVS 3+)
Każdy punkt listy sprawdzającej audytora, każdy test krzyżowy (T1–T5) i każde kryterium niezgodności w procedurze certyfikacji powinien spełniać kryteria TRACE. W szczególności:
| Kryterium TRACE | Wymaganie wobec ścieżki audytowej |
|---|---|
| T — Traceable | Audytor powinien wskazać, jaki dokument źródłowy weryfikuje daną pozycję. Lista dopuszczalnych dokumentów źródłowych podana w c-PCR lub procedurze. |
| R — Representative | Audytor weryfikuje, czy dane odpowiadają faktycznej produkcji — nie wartościom projektowym, deklarowanym ani modelowym. Okres referencyjny zdefiniowany w c-PCR. |
| A — Accessible | Audytor nie powinien wymagać od producenta dokumentów, których producent nie posiada w normalnym trybie działalności. Jeśli dokument jest niedostępny — audytor stosuje metodę zastępczą z c-PCR. |
| C — Comparable | Wynik audytu (zgodność/niezgodność) nie powinien zależeć od interpretacji audytora. Kryteria powinny być jednoznaczne — dwóch audytorów oceniających ten sam zakład produkcyjny powinien dojść do tego samego wyniku. |
| E — Evidence-based | Każdy punkt kontrolny powinien mieć zdefiniowany czas weryfikacji. Suma czasów wszystkich punktów kontrolnych = szacunkowy czas audytu. |
5.3 Walidacja kryteriów ECV
Oświadczenia środowiskowe (ECV) certyfikowane w ramach Programu EPD Polska powinny opierać się na danych spełniających TRACE. Każde kryterium ECV (próg emisyjny, udział materiałów, redukcja emisji) powinien być:
- T — powiązane z konkretną wartością w zaudytowanej EPD+ (nie z deklaracją własną producenta)
- R — oparte na danych z okresu referencyjnego (nie na prognozach, celach ani zobowiązaniach)
- A — weryfikowalne na podstawie danych już obecnych w systemie EPD+ (nie wymagające dodatkowych pomiarów)
- C — wyrażone w jednostkach i metodologii umożliwiającej porównanie między producentami (klasy GWR wg EN 206-1:2026 §5.4)
- E — sprawdzalne przez weryfikatora w trybie desk review (1–3 dni, bez wizyty na miejscu)
06
Wdrożenie
6.1 Dokumenty podlegające walidacji TRACE
| Typ dokumentu | Kod | Moment walidacji TRACE |
|---|---|---|
| Uzupełniające reguły kategorii produktów | c-PCR-*-EPD-PL | Przed publikacją wersji 1.0 i przy każdej aktualizacji |
| Procedura certyfikacji | PR-*-EPD-PL | Przed publikacją — sekcje dotyczące danych i audytu |
| Lista sprawdzająca audytora | LS-*-EPD-PL | Każdy punkt kontrolny indywidualnie |
| Formularz programowy (dane wejściowe) | FOR-* | Każde pole wymagające danych od producenta |
| Kryteria oświadczeń środowiskowych | ECV-* | Każde kryterium progowe i każde wymaganie dowodowe |
| Instrukcje Programu | IP-EPD-PL | Sekcje dotyczące danych — przy każdej aktualizacji |
6.2 Formularz walidacji FOR-TRACE-01
Dla każdego wymagania dotyczącego danych autor dokumentu wypełnia formularz zawierający:
- Treść wymagania — dosłowny cytat z dokumentu
- Ocena T/R/A/C/E — spełnia (✓) / nie spełnia (✗) / częściowo (△) dla każdego kryterium
- Uzasadnienie — krótkie wyjaśnienie dla każdego kryterium (1–2 zdania)
- Działanie korygujące — jeśli którekolwiek kryterium nie jest spełnione: co zmienić
- Status po korekcie — potwierdzenie, że po korekcie wszystkie kryteria są spełnione
WYMAGANIE: Formularz FOR-TRACE-01 jest załącznikiem obowiązkowym do każdego nowego c-PCR i każdej aktualizacji procedury certyfikacji. Dokumenty bez formularza TRACE nie powinny być zatwierdzone przez Dyrektora Generalnego Multicert Sp. z o.o. jako operatora Programu EPD Polska.
6.3 Przegląd okresowy
Istniejące dokumenty programowe podlegają przeglądowi TRACE:
- Do 2027-06-30 — walidacja TRACE wszystkich c-PCR opublikowanych przed datą wejścia w życie niniejszego dokumentu
- Przy każdym nadzorze (audyt roczny) — operator programu weryfikuje, czy wymagania c-PCR nadal spełniają TRACE (w szczególności kryterium A — dostępność danych mogła ulec zmianie)
- Przy każdej aktualizacji normy odniesienia (np. rewizja EN 16757, EN 16908) — pełna rewalidacja TRACE
TRACE — podsumowanie
Krok 0 — Ocena istotności: Zanim zastosujesz TRACE, sprawdź czy pozycja ma ≥ 1% wpływu na wynik. Jeśli nie — wartość domyślna, bez dalszej analizy.
Krok 1 — Pięć zasad TRACE: Dane w deklaracjach środowiskowych powinny być: identyfikowalne do źródła (Traceable), reprezentatywne dla rzeczywistej produkcji (Representative), dostępne dla producenta bez specjalistycznej pomocy (Accessible), porównywalne między wyrobami i producentami (Comparable), i oparte na dowodach weryfikowalnych przez audytora (Evidence-based).
Krok 2 — Proporcjonalność: Nakład pracy powinien odpowiadać wadze pozycji. 80% czasu audytora na 80% wpływu na wynik.
Wymaganie, które nie spełnia choćby jednego z tych kryteriów, nie spełnia warunków włączenia do dokumentu normatywnego Programu.
MET-TRACE-EPD-PL:2026 v1.0
Opracowanie: Multicert Sp. z o.o., ul. Mydlarska 47, 04-690 Warszawa
Operator Programu EPD Polska | www.epd.org.pl
Data zatwierdzenia: 2026-03-23 | Następny przegląd: 2028-03-23